Pagina 18 winter 2015

Het raadsel van

de mooie

Jongeling

in de Noordtoren

In de bestuurskamer, in de Noordtoren van kasteel Twickel, hangt

een kleinood van slechts 15,5 x 12 cm. Het betreft een portretje van

een zwierige jongeman, geschilderd op een paneeltje van koper.

De bladderende verf en een zwaar vergeelde vernislaag maakten

een restauratie noodzakelijk. Bij restaurateur Edwina Brinckmann-
Rouffaer rezen een aantal vragen. Wie is deze jongeman, wie is de

kunstenaar, hoe is dit portretje in de collectie gekomen? En hoe ging

dat eigenlijk: schilderen op koper?

Het schilderen op koper

is in Italië ontstaan in

de laatste kwart van de

16de eeuw en vond brede

navolging in Europa. Na 1650

is de techniek weer buiten

algemeen gebruik geraakt.

Het paste voor die korte periode blijkbaar in een cultuur van

experimenteren met nieuwe materialen, zoals er ook werd

geschilderd op marmer en leisteen. In zekere zin is koper een

voor de hand liggend materiaal om te gebruiken: schilders

waren vaak tevens etsers of graveurs en als zodanig goed

bekend met het gebruik en de eigenschappen van koperen

platen. Op koper schilderen is niettemin iets heel anders dan

schilderen op hout of textiel.

Koper als drager heeft een aantal voordelen. Licht van

gewicht en op klein formaat in ieder vorm te snijden. Koper

reageert niet zoals hout en textiel op schommelingen in

de luchtvochtigheid. Bovendien is koper in het geheel niet

ontvankelijk voor insectenvraat of schimmels. Zodoende

kunnen schilderingen op koper de eeuwen goed doorstaan.

We zien echter aan het ‘Portret van een Jongeman’

een belangrijk probleem van een koperen drager:

de temperatuurgevoeligheid. Koper neemt

temperatuursschommelingen direct over en hoewel het niet

zover uitzet en inkrimpt als bijvoorbeeld ijzer, is die beweging

voor een uitgeharde verflaag op den duur niet op te vangen:

deze barst, raakt los van de ondergrond en schilfert uiteindelijk

af. Koper verdraagt ook geen butsen; in dat opzicht is het

net zo kwetsbaar als doek. Ook dit schilderijtje vertoont

overschilderingen op plaatsen waar butsen waarneembaar zijn.

Het belangrijkste argument om voor koper als drager te kiezen,

heeft te maken met de glans van het materiaal die men een rol

kan laten spelen in het eindresultaat. Het schilderij wint aan

innerlijke reflectie, aan lichtkracht. Bovendien is het koper van

zichzelf zo glad, dat een hele fijne penseelvoering mogelijk is.

Een koperplaat wordt voor beschildering geprepareerd door

deze iets op te schuren en zodoende het bovenste laagje

koperoxide weg te schuren. De fijne groeven die door het

schuren ontstaan, bieden bovendien een steviger aanhechting

voor de dunne verf- of preparatielaag die wordt opgebracht.

Vervolgens wordt het koper ingewreven met knoflook (het

schilderen op koper is zoals gezegd in Italië ontstaan!).