pagina 10 zomer 2005

Waar zijn de sfinxen gebleven? Ansichtkaart toont verdwenen mystieke tuinbeelden Eens prijkten er tuinbeelden bovenop de daklijst van de oranjerie van Twickel. Op een ansichtkaart uit 1924 zijn twee leeuwen en twee sfinxen zichtbaar. Na een restauratie van de uit 1833 daterende oranjerie werden de deels beschadigde beelden niet herplaatst. De sfinxen gingen voorgoed met pensioen. Nu rusten ze uit in een bouwmaterialendepot tussen zandstenen omamenten en houtopslag. Sfinxen, ooit bedoeld als beschermers of grafbewakers uit de oudheid, raakten als fabeldieren in de negentiende eeuw in de mode als tuinomament. Ongetwijfeld dienden de beelden om de ingangen van de oranjerie nog meer uitstraling te geven. Niet langer bewa- ken zij de oranjerie. Sfinxen op Nederlandse buitenplaatsen In een artikel over landgoedelementen in het Bulletin van de Stichting Vrienden Particuliere Historische Buitenplaatsen (najaar 2002,12ejaargang) inventariseert E.A. Geitenbeek de sfinxen op Nederlandse buitenplaat ­ sen. Voor zover hem bekend zijn er in Nederland op een negental buitenplaatsen sfinxen aanwezig. Over de her- komst en ouderdom van deze tuinbeelden bestaat nog veel onduidelijkheid. Er zijn zeer uiteenlopende uitvoeringen. Geitenbeek onderscheidt Griekse en Egyptische sfinxen: een Egyptische sfinx heeft geen vleugels en ligt altijd; een Griekse sfinx daarentegen heeft een leeuwenlichaam met vleugels. Op Old Putten in Elburg staan bij de ingang van het hek over de gracht twee sfinxen op een sokkel die een wapenschild omklemmen. Op de Wildenborch in Vorden liggen twee levensgrote sfinxen naast de voordeur. Op kasteel Broekhuizen in Leersum bewaken sinds begin 1800 twee wit marmeren sfinxen het bordes. Bij het onlangs vemieuwde kasteel Heemstede staan sinds 1900 twee natuurstenen sfinxen bij de brug naar het kasteel. Dichter bij huis, op kasteel Weldam, staan in ieder geval al sinds begin van de twintigste eeuw twee kleine terracotta sfinxen met typisch Egyptisch hoofdtooi op de balustrade voor het kasteel. Opmerkelijk genoeg maakt Geitenbeek melding van twee verdwenen sfinxen op buitenplaats Soeterbeek in Nuenen, maar vermeldt hij de verdwenen figuren van de Twickel oranjerie niet. Empirestijl Al sinds de tweede helft van de achttiende eeuw was er een groeiende belangstelling voor het erfgoed uit de klassieke oudheid. Opgravingen in het Zuid-Italiaanse Herculaneum en Pompe hadden een schat aan archeolo- gische ontdekkingen prijsgegeven. De pure Romeinse vormen van de aangetroffen bouwelementen en kunst- en gebruiksvoorwerpen spraken zeer tot de verbeelding en werden al spoedig in de elegante Louis-XVI stijl, ook wel neoclassicisme genoemd, gei Maar de Franse revolutie in 1789 zou voor een ingrijpende politieke en culturele omwenteling zorgen. De oude Griekse en Romeinse culturen vormden de basis voor de ‘directoire’- stijl, gekenmerkt door strakke belijning en hernieuwde belangstelling voor het classicisme. Deze korte stijlperio- de luidde de overgang in naar de meest zuivere vorm van het classicisme – de empirestijl. Mode Door de Egyptische veldtocht van Napoleon Bonaparte kwam de westerse wereld in 1798 voor het eerst in aanra- king met deze oude beschaving. Tijdens zijn expeditie had Napoleon tal van Egyptische voorwerpen en bouwele ­ menten van antieke bouwwerken verscheept naar het moederland. Door het verschijnen van Franse publicaties met gravures over het boeiende Egyptische erfgoed raakte al snel een groot publiek ermee bekend. Egyptische motie- ven als sfinxen, leeuwen, palmtakken, toortsen en zuilen zouden de grote mode worden in de empirestijl. Overheidsgebouwen en paleizen werden ingericht met de symmetrisch vormgegeven meubelstukken en siervoor- werpen in empirestijl. Wanneer andere gebieden in Europa in snel tempo worden geannexeerd in naam van de keizer, waait de empirestijl ook over naar die gebieden. Ansichtkaart van de oranjerie van Twickel uit de jaren twintig van de vorige eeuw.